Bijgewerkt op 10 oktober 2026. Verwerkt: de wijziging van artikel 4 door de Digitale omnibus inzake AI, op 24 juli 2026 bekendgemaakt en sinds 27 juli 2026 van kracht (Verordening (EU) 2026/1744). Veel uitleg online gebruikt nog de oude tekst.
Mijn AI-telefonist noemde 30 augustus een maandag terwijl het zondag was, en een langere instructie aan het model loste dat niet op. Een taalmodel kan geen kalender rekenen, hoe duidelijk je het ook opschrijft.
Dat ene inzicht, weten wáár een AI-tool fout gaat en wat je dan doet, is in het klein wat de AI Act AI-geletterdheid noemt. Kort antwoord op de vraag waarvoor je hier waarschijnlijk bent: ja, het is verplicht voor elke organisatie die AI gebruikt, ook een kantoor van acht mensen met alleen ChatGPT. Maar sinds juli 2026 is het een inspanning: geen vast niveau, geen certificaat, wel bijhouden wat je doet.
Wat is AI-geletterdheid?
De AI-verordening omschrijft het als de vaardigheden, kennis en het begrip om AI-systemen geïnformeerd in te zetten en je bewust te zijn van de kansen, de risico's en de mogelijke schade (artikel 3, punt 56).
Voor een kantoor komt het neer op vier vragen die iedereen die met een AI-tool werkt, moet kunnen beantwoorden. Wat doet deze tool goed, en waar verzint hij dingen? Welke gegevens mogen er nooit in? Wie controleert de uitkomst voordat die naar een klant gaat? En bij wie meld je het als het misgaat? Een secretaresse die concepten laat schrijven heeft andere antwoorden nodig dan een fiscalist die een model jurisprudentie laat zoeken, en dat mag ook: de wet vraagt maatwerk naar rol en gebruik, geen standaardcursus. Artikel 4 zegt zelf dat je rekening houdt met de technische kennis, ervaring en opleiding van mensen en met de context waarin de AI wordt gebruikt.
Is AI-geletterdheid verplicht?
Ja. De regels over AI-geletterdheid in artikel 4 van de AI-verordening gelden sinds 2 februari 2025, voor aanbieders (wie een AI-systeem maakt of onder eigen naam op de markt brengt) en gebruiksverantwoordelijken (wie het inzet voor zijn werk). Gebruikt je kantoor ChatGPT, Copilot, een AI-functie in de praktijk- of boekhoudsoftware of een chatbot op de site, dan ben je gebruiksverantwoordelijke en geldt de plicht. Een uitzondering voor kleine bedrijven staat er niet in. Het mkb wordt in het artikel alleen genoemd als groep die de Commissie en de lidstaten moeten ondersteunen.
Wat veranderde er in juli 2026?
In de oorspronkelijke tekst moest je maatregelen nemen om "zoveel als mogelijk, te zorgen voor een toereikend niveau van AI-geletterdheid". De Digitale omnibus inzake AI heeft artikel 4 vervangen. Nu nemen aanbieders en gebruiksverantwoordelijken "maatregelen om de ontwikkeling van AI-geletterdheid van hun personeel [...] te ondersteunen", en de wet zegt er uitdrukkelijk bij: "Deze verplichting houdt niet in dat aanbieders of gebruiksverantwoordelijken een bepaald niveau van AI-geletterdheid moeten waarborgen voor personen." (Verordening (EU) 2026/1744, EUR-Lex) De plicht blijft dus bestaan, maar het is een inspanning geworden: je laat zien wat je hebt gedaan, je hoeft niet te bewijzen dat iedereen een bepaald niveau haalt.
Wees voorzichtig met wat je online leest: veel pagina's die hoog in Google staan, geven nog de oude tekst.
Hoe toon je AI-geletterdheid aan?
Met een register. De Europese Commissie schrijft in haar vragen en antwoorden over AI-geletterdheid: "There is no need for a certificate. Organisations can keep an internal record of trainings and/or other guiding initiatives." Volgens de Europese Commissie is er dus geen certificaat nodig, en mag je bijhouden welke trainingen en andere initiatieven je hebt gedaan (AI literacy Q&A, bijgewerkt 27-07-2026). Let op: dat is de uitleg van de Commissie, het staat niet zo in de wettekst. Geen examen dus, geen certificaat van een opleider. Wel een overzicht waaruit blijkt dat je hebt nagedacht over wie welke tool gebruikt en dat je die mensen hebt uitgelegd wat ze moeten weten.
Een goed register beantwoordt vijf dingen:
- Welke AI-systemen gebruiken we, waarvoor, en welke gegevens mogen er wel en niet in.
- Wie werkt ermee, in welke rol.
- Welke maatregelen hebben we genomen: training, instructie, werkafspraak, e-learning, beleid gelezen.
- Wie deed mee, en wanneer.
- Wanneer kijken we opnieuw, en wat veranderde er bij de laatste ronde.
Een "maatregel" hoeft geen training van een dag te zijn. Een instructie van een uur over wat er niet in de chatassistent mag, een vastgelegde werkafspraak dat elke AI-uitkomst door een mens wordt nagelezen, of een AI-beleid dat iedereen heeft gelezen en afgetekend: dat telt allemaal, zolang je het opschrijft. Hoe je zo'n beleid opzet, staat in AI-beleid opstellen voor je kantoor.
Gratis download: trainingsregister AI-geletterdheid
Wij hebben dat register als sjabloon gemaakt, met precies die vijf tabbladen: AI-systemen, Medewerkers, Maatregelen, Deelnemers en Evaluatie. Het tabblad Medewerkers telt vanzelf hoeveel maatregelen iemand volgde en wanneer de laatste was.
Begin met het eerste tabblad. Vraag daarbij ook naar AI-functies in software die je al hebt, zoals de boekhoud- of praktijksoftware en het mailprogramma. Die staan vaak niet op het lijstje van wie aan "AI" denkt als ChatGPT.
AI-geletterdheid in de praktijk: wat leg je uit?
Wat iemand moet weten, hangt af van wat hij met AI doet. Voor de meeste kantoren dekken deze onderwerpen het grootste deel:
Waar het model fout gaat. Taalmodellen schrijven vloeiend en klinken zeker, ook als ze ernaast zitten. Ze verzinnen bronnen, uitspraken en cijfers, en ze rekenen slecht. Wie juridisch of fiscaal werk met AI doet, moet weten dat elke verwijzing gecontroleerd moet worden voordat ze in een stuk komt.
Welke gegevens er niet in mogen. De AVG blijft gewoon gelden naast de AI Act. Persoonsgegevens van cliënten, en zeker bijzondere gegevens zoals medische informatie of een BSN, horen niet in een gratis chattool waarvan je niet weet waar de gegevens blijven. De Autoriteit Persoonsgegevens waarschuwde al in 2024 voor datalekken doordat medewerkers patiënt- en klantgegevens in AI-chatbots invoerden, en raadt organisaties aan duidelijk af te spreken welke gegevens er wel en niet in mogen (AP, 6 augustus 2024). Voor accountants, advocaten en notarissen komt de geheimhoudingsplicht er nog bovenop: een cliëntdossier hoort alleen in een tool waarvan je contractueel weet waar de gegevens blijven, of in een opstelling in eigen beheer. Wat de beroepsorganisaties daarover zeggen, staat in AI-beleid opstellen.
Wanneer je moet melden dat het AI is. Praat een klant met een chatbot of telefoonassistent, dan moet hij dat weten. Dat is een aparte plicht, artikel 50.
Wat je doet als het misgaat. Een fout in een AI-concept dat al bij de klant ligt, een bestand met cliëntgegevens dat per ongeluk in een tool is geplakt: spreek af bij wie je dat meldt. Bij persoonsgegevens kan het een datalek zijn. Dan moet je het zo mogelijk binnen 72 uur bij de Autoriteit Persoonsgegevens melden, tenzij het lek waarschijnlijk geen risico voor de betrokkenen oplevert (AVG, artikel 33).
De Autoriteit Persoonsgegevens heeft twee handreikingen gepubliceerd om AI-geletterdheid op te bouwen: "Aan de slag met AI-geletterdheid" en, in oktober 2025, "Verder bouwen aan AI-geletterdheid". De tweede werkt met vier stappen: identificeren, doel bepalen, uitvoeren en evalueren. Ze is geschreven vóór de wijziging van juli 2026 en gaat nog uit van "voldoende AI-geletterdheid", maar als stappenplan is ze nog steeds bruikbaar. Het register op deze pagina volgt dezelfde lijn: eerst in kaart brengen, dan uitvoeren, dan terugkijken.
Hoe vaak moet een AI-training?
De wet noemt geen frequentie. Een werkbaar ritme voor een klein kantoor: een korte uitleg bij indiensttreding, een nieuwe ronde zodra er een AI-tool bijkomt of een tool flink verandert, en één keer per jaar een evaluatie. Dat laatste is meteen het moment om het register bij te werken.
Toezicht en boetes
In Nederland is het toezicht nog niet bij wet geregeld. Het kabinet wil de Autoriteit Persoonsgegevens en de Rijksinspectie Digitale Infrastructuur een coördinerende rol geven. Het wetsvoorstel, de Uitvoeringswet AI-verordening, was in het voorjaar van 2026 in internetconsultatie en staat gepland voor indiening bij de Tweede Kamer in het tweede kwartaal van 2027 (planningsbrief Digitale Zaken, 31-08-2026).
En boetes? In de boetebepalingen van de AI-verordening zelf (artikel 99) staat artikel 4 niet tussen de artikelen waarop een specifieke boete staat (artikel 99, AI Act Service Desk). Wie leest dat je een boete krijgt voor het niet trainen van personeel, leest dus iets wat niet in de wet staat.
Dat de handhaving nog niet staat, betekent niet dat de plicht niet geldt. En het register heeft ook zonder toezichthouder nut: het is de lijst waarmee je ziet welke tools er op kantoor draaien en wie weet wat ermee mag.
Sommige fouten los je niet op met een training
Training helpt, maar sommige fouten los je niet op met uitleg. Als een tool geen kalender kan rekenen, laat je hem niet rekenen. Als er geen cliëntgegevens in een externe tool mogen, kies je een opstelling waarin die gegevens op je eigen server blijven. Dat is het werk dat ik doe: AI-toepassingen bouwen waarin vastligt wat de AI niet mag, met data in eigen beheer.
Wil je weten welke van je AI-tools een risico vormen, of hoe je een tool zo inricht dat medewerkers minder hoeven te onthouden? Neem contact op.
Wil je uitleg of een training voor je team? Vraag het aan via de contactpagina.
Dit artikel is een algemene uitleg, geen juridisch advies. De AI Act is net gewijzigd en de uitwerking in Nederland loopt nog. Laat concrete vragen toetsen door een jurist die gespecialiseerd is in AI- en privacyrecht.
Veelgestelde vragen
Is AI-geletterdheid verplicht?
Ja, voor elke organisatie die AI-systemen inzet, ook als dat alleen ChatGPT of Copilot op kantoor is. Sinds de wijziging van juli 2026 moet je maatregelen nemen om de AI-geletterdheid van je medewerkers te ondersteunen. Een bepaald niveau hoef je niet te garanderen.
Wat is AI-geletterdheid?
De kennis en vaardigheden om AI bewust in te zetten: weten wat een tool goed doet, waar hij fouten maakt of dingen verzint, welke gegevens er niet in mogen en wat je doet als het misgaat.
Heb ik een certificaat nodig om AI-geletterdheid aan te tonen?
Nee. Volgens de Europese Commissie is daarvoor geen certificaat nodig, en mag je bijhouden welke trainingen en andere initiatieven je hebt gedaan. Ons trainingsregister is daarvoor gemaakt.
Hoe vaak moet een AI-training?
De wet noemt geen vaste frequentie. Praktisch: bij indiensttreding, bij elke nieuwe AI-tool en één keer per jaar een korte ronde langs wat er veranderd is.
Wie houdt in Nederland toezicht op AI-geletterdheid?
Nog niemand, formeel. In Nederland is het toezicht nog niet bij wet geregeld. Het kabinet wil de Autoriteit Persoonsgegevens en de Rijksinspectie Digitale Infrastructuur een coördinerende rol geven. Het wetsvoorstel staat gepland voor indiening in het tweede kwartaal van 2027.
Geldt AI-geletterdheid ook voor een klein bedrijf of zzp'er?
Ja, artikel 4 kent geen uitzondering voor kleine organisaties. Wel mag de maatregel passen bij de omvang: voor een kantoor van vijf mensen is een uur uitleg per tool en een ingevuld register een redelijk begin.
Meer over de hele wet, met alle data na de wijziging: AI Act voor het mkb.